مقدمه:

يکي از شرايط ويژه که در آن معلمان به مقتضاي شرايط مي بايست کار ياددهي – يادگيري  را به پيش ببرند ، وجود مدارس کوچک با کلاسهاي چند پايه است . در اين مدارس تعداد دانش آموزان کم بوده و اين مدارس در نقاط دور افتاده تشکيل مي شوند . تنوع پايه هاي تحصيلي ، کوچک بودن محيط کلاس ، نبود مواد آموزشي و تجهيزات آموزشي و پرورشي از جمله مشکلات و شرايطي است که در اين گونه محيط هاي آموزشي حکم فرماست و با وجود اين شرايط انتظار مي رود که پيشرفت تحصيلي دانش آموزان و عملکرد آموزشي معلم و فرايند يادگيري در اين مدارس همانند ساير مدارس به پيش برود .

 

(متین،نعمت ا..،آموزش ابتدایی وکلاسهای چند پایه،روزنامه ی نگاه،سال نهم شماره157،مهر1379)

 

 

 

توصیف اولیه و بیان مساله:

این جانب سجاد متوصلی هستم و نزدیک به چهار ماه است که در حرفه ی معلمی مشغول به کار شده ام و هم اکنون در شهرستان تربت جام ،روستای محمودآباد لنگر مشغول به تدریس هستم.

مدرسه ای که در آن کار می کنم دارای کلاس های متوسطی از نظر اندازه می باشد و دارای حیاط مناسبی است که دانش آموزان به راحتی می توانند در آن بازی کنند اما از نظر امکانات آموزشی ضعیف می باشد و فاقد فناوری های روز نظیر دیتا و... است.هم چنین مدرسه فاقد کارگاه آموزشی و آزمایشگاه می باشد

دانش آموزان در میز های سه نفره می نشینند و اغلب هنگام انجام دادن تمرینات به علت فضای کم دارای مشکل می شوند.

اکثر خانواده های کلاس فقیر بوده به طوری که قادر به پرداخت پول ماهیانه مدرسه برای نفت و....(مبلغ 1000 تومان) نمی باشند.

اکثر معلمان مدرسه و معاون مدرسه دارای مدرک لیسانس می باشند (کلاس اول،دوم وششم دارای مدرک لیسانس و کلاس سوم/چهارم و کلاس پنجم دارای مدرک فوق دیپلم اند)

کلاسی که من در آن مشغول به تدریس هستم کلاس چند پایه (سوم/چهارم) است .در این چند ماهه مشکل عمده ای که با آن مواجه بودم چگونگی تقسیم فرصت یادگیری در کلاس چند پایه راههای بهبود بخشیدن به آن است.

(رسیدن به همه ی اهداف آموزشی در کلاس های چند پایه  به علت کمبود وقت،نبودن فضای مناسب آموزشی,عدم وجود وسایل کمک آموزشی,کم سواد یا بی سواد بودن والین و به تبعیت از آن بی میلی نسبت به مشارکت و تسهیل بخشیدن آموزش ,مشغله های دانش آموزان در خارج از مدرسه برای کمک به خانواده کاری دشواری است )

با توجه به مطالب بالا خلا وجود تحقیقات در رابطه باتقسیم فرصت یادگیری در کلاس چند پایه راههای بهبود بخشیدن احساس می شود.

 

مرتضی علیمردانی -دانشجوی ترم چهار دوره کارشناسی رشته آموزش ابتدایی -دانشگاه فرهنگیان.

اکنون (سال 91)نیز با عنوان آموزگار در  شهرستان تربت جام بخش صالح آباد در  مقطع ابتدایی در آموزشگاه امام هادی (ع) مجتمع شهید مدرس  روستای کلاته حمیدیه مشغول به تدریس  هستم,اولین تجارب تدریس را در یک کلاس سه پایه در حال کسب هستم پایه  چهارم 8 نفر  پنجم 6 نفر و ششم هم 6 نفر.

تدریس در کلاس های چند پایه به نوبه خود دشوار و مستلزم برنامه ریزی منظم و مدون  و آمادگی کامل  میباشد .

رسیدن به همه ی اهداف آموزش درکلاس های چند پایه کاری دشواری است,کمبود وقت,نبودن فضای مناسب آموزشی,عدم وجود وسایل کمک آموزشی,کم سواد یا بی سواد بودن والین و به تبعیت از آن بی میلی نسبت به مشارکت و تسهیل بخشیدن آموزش ,مشغله های دانش آموزان در خارج از مدرسه برای کمک به خانواده نیز از جمله معزلاتی است که مدارس روستا به ویژه  روستاها ی کوچک که اغلب  کلاس ها  چند پایه اند را با  مشکلات متعددی روبه رو کرده است.

چگونگی تقسیم فرصت یادگیری در کلاس چند پایه راههای بهبود بخشیدن به آن از همان اول برای من دغدغه بوده با وجود رضایت نسبی  از روش های به کار گرفته شده تا الان اما هیچ گاه نمی توان  خلا  وجود تحقیقاتی در رابطه با چگونگی تدریس در کلاس های چند پایه را احساس نکرد.

 

تعاریف و مفاهیم:

چگونگی: طبیعت و طریقه هرچیز و کیفیت . (ناظم الاطباء). حال . وضع. طور. حالت . کیف . چونی . هویت . ماهیت            (لغت نامه دهخدا)

تقسیم: بخش کردن . (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی ) (دهار) (غیاث اللغات ). بخش بخش کردن (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء). قسمت کردن . بخش کردن قسمت کردن مال را میان شریکان و معین کردن نصیب هریک                        (لغت نامه دهخدا)

فرصت:فُرصة. نوبت . (اقرب الموارد). موقع. مجال  (لغت نامه دهخدا)

تدريس چند پايه: به نوعي از تدريس در آموزش ابتدايي اطلاق مي شود که در آن دانش آموزان چند پايه در يک کلاس توسط يک معلم آموزش داده مي شوند . ( ايان برچ ، 1379 ) 

 

یادگیری: تغییر نسبتا پایدار در توان رفتاری(رفتار بالقوه) که در نتیجه تمرین تقویت‌شده، رخ می‌دهد (بی.آر.هرگن‌هان و میتو اچ.انسون؛ مقدمه‌ای بر نظریه‌های یادگیری، علی‌اکبر سیف، تهران، روان، 1386، چاپ یازدهم، ص 22.)

 ابزارهای اطلاعاتی:

همان گونه که قبلا بیان شد با توجه به این که کلاسی که من در آن مشغول به تدریس هستم کلاس چند پایه است  و من نیز در چگونگی تقسیم فرصت یادگیری برای تدریس با مشکل مواجه شده ام لذا در پی رفع این مشکل بر امدم وبا استفاده از مصاحبه هایی که  با پرسنل مدرسه اعم از مدیر،معاونین و آموزگاران با تجربه  به عمل آمد و نیز بر اساس  مشاهدات در شش ماه گذشته که شروع به کار نموده ام و همچنین بر اساس مطالعاتی که در در این رابطه در مجلات رشد نیز داشته ام ،پی بردم که مشکل تقسیم فرصت یادگیری در کلاس های چند پایه وجود دارد .

بیشینه تحقیق

در رابطه با تأثیرات مثبت و منفی کلاس های چند پایه یا بی تأثیر بودن آن ها بر فرآیند یاددهی – یادگیری، تحقیقات متعددی انجام شده است که به نتایج متفاوت وغیر یکسانی رسیده اند. برخی از آن ها استفاده از کلاس های چند پایه را در درس هایی چون قرائت، ریاضی و دیگر موضوعات فهمیدنی سودمند نمی دانند و برخی دیگر هم محدودیت هایی برای این گونه کلاس ها برشمرده اند. مثلاً این که: تفکیک دانش آموزان در کلاس دشوار است، فشار کار بر معلم زیاد است، به نیازهای فردی دانش آموزان کم تر توجه می شود،  فضای فیزیکی کلاس برای همه گروه های دانش آموزی وسعت کافی ندارد و آن ها نمی توانند فعالیت های خود را تحت راهنمایی معلم انجام دهند.

 

خلاصه تجربیات به دست آمده در کشورهای:استرالیا، بنگلادش، جمهوری خلق چین، هند، اندونزی، جمهوری کره، مالزی، مالدیو، نپال، پاکستان، فیلیپین، و تایلند  تأکید می کند که: برنامه ریزی آموزش ابتدایی و فهرست حداقل توانایی های آموزشی، برای کلاس های چند پایه طراحی و تهیه نشده اند. بنابراین، به کارگیری برنامه های مدرسه ای رایج در این گونه کلاس ها با مشکلاتی روبه رو است، معلمان این کلاس ها با کمبود مواد و وسایل آموزشی مواجهند. ارزشیابی مستمر و مداوم که نیاز ضروری دانش آموزان چنین کلاس هایی است به خوبی صورت نمی گیرد .علاوه بر این ها، بسیاری از معلمان این کشورها در کلاس های آموزشی چند پایه کار می کنند، اما برای تعداد کمی از آن ها تربیت معلم قبل یا در حین تدریس تشکیل می شود و همچنین سیستم آموزشی این کشورها به طور کلی توجه کافی به کارکرد مناسب این مدرسه ها ندارد.

 

پاوان و میلر بروس در تحقیقات دیگری  نشان دادند که برنامه های کلاس های چند پایه باعث ارتقای سطح آموزش در بسیاری از مدرسه ها شده و نتایج بهتری از آموزش سنتی داشته است. پاروان، 64 مورد مطالعه در آمریکا و کانادا انجام داد و متوجه شد که اکثر کلاس های چند پایه ( 58 درصد ) در پاسخ به تست ها، موفقیت بیش تری داشته اند و در مورد بهداشت روانی نیز 52 درصد آن ها از وضعی بهتری برخوردار بوده اند . هفت مورد تحقیق در زمینه مقایسه وضعیت دانش آموزانی که تمام دوره ابتدایی خود را در مدرسه های تک پایه گذرانده اند و دانش آموزانی که در کلاس های چند پایه تحصیل کرده اند، نشان می دهد که دانش آموزان کلاسهای چند پایه  موفقیت تحصیلی بیش تری داشته اند.

 

سیمون ویمن در تحقیقی که در سال 1995 منتشر کرد، ضمن بررسی 65 تحقیق در زمینه کلاس های چند پایه که 33 مورد آن در ایالات متحده انجام شده است، نتایج تست های استاندارد را در کلاس های تک پایه یا چند پایه مقایسه کرد و نتیجه گرفت که عموماً نتایج برابر هستند،  در حالی که تحقیقات دیگر، تفاوت هایی را گزارش کرده اند.

 

بررسی تأثیرات کلاس های چند پایه در کالیفرنیا نشان می دهد، این کلاس ها ضمن این که فرصت خوبی برای انجام کار گروهی و برقراری ارتباط دانش آموزان با یکدیگر فراهم می کنند، رشد اجتماعی و درک متقابل آنان را نیز بالا می برند و زمینه ساز دوستی با دانش آموزان پایه های دیگر هستند که خود این امر سبب می شود، دانش آموزان به نظرات همدیگر اهمیت بدهند.بررسی ها در مجموع نشان می دهند، در صورتی که کلاس های چند پایه از طرف مسؤلان و والدین حمایت شوند، بسیار موفق خواهند بود.

 

علاوه بر انجام فعالیت های گروهی، ارتباط دانش آموزان با معلم، در کلاس های چند پایه عمیق تر است. معمولاً دانش آموزان به مدت چند سال با یک معلم در ارتباط هستند و این فرصت مناسبی است تا دانش آموزان پایه های بالاتر به افراد پایه های پائین تر در یادگیری کمک کنند و این امر باعث تقویت آموخته های خودشان هم می شود. همچنین، بر اساس تشخیص معلم، دانش آموزان این کلاس ها در بیش از یک امتحان دو نوبته ارزشیابی می شوند، و هر کودک می تواند به شیوه خودش یاد بگیرد و در مجموع استفاده از کلاس های چند پایه، از نظام مبتنی بر فرد یا پایه تحصیلی، مؤثرتر و ارزان تر است.

 

با توجه به نتایج بررسی ها، تحقیقات و تجربه های متعدد، امروزه درباره تلفیق دانش آموزان سنین متفاوت در یک کلاس درس و تشکیل کلاس های چند پایه، موافقت عمومی و اجماع نظر به وجود آمده است.

 

طبق نظر بروس میلر، برای اجرای کلاس های چند پایه، انجام مقدمات زیر لازم است :

1- مرور تحقیقات قبلی،

2- طراحی الگوهای مناسب،

3- تغییر قوانین با توجه به مدل طراحی شده،

4- باز تولید مفاهیم اساسی مربوط به نظریه های یادگیری و ویژگی های دانش آموزان،

5- زمینه سازی برای تغییر تدریجی – تکاملی بلند مدت.

بر اساس نتایج تحقیقات و تجربه های انجام شده در کشورهای عضو مرکز نوآوری آموزشی برای توسعه در آسیا و اقیانوسیه  و سایر کشورها و همچنین ماهیت آموزش در کلاس های چند پایه، به نظر می رسد، تحلیل علمی وضع موجود و.این زمینه ضرورتی اجتناب ناپذیر دارند.

 

منبع (مجله رشد معلم، شماره 5

رخساره فضلی)

 یافته های علمی:

کلاس چند پایه یک موقعیت خاص آموزشی است که در آن حداقل دو تا حداکثر 5 پایه تحصیلی حضور دارند که یک معلم آنها را اداره می کند.

دلیل تشکیل چنین کلاسهایی تعداد دانش آموزان در یک مدرسه است که در مقایسه با کلاسهای تک پایه، تراکم کمتری دارد(میر شفیعی لنگری،8،1385)این کلاسها با عنوان های دیگر چون آموزش و پرورش جای گزین و کلاسهای چند سنی،ترکیبی و گروهی نام گذاری شده اند(مرتضوی زاده،38،1388).

کلاسهای چند پایه برای فراهم آمدن دوره ی کامل آموزش ابتدایی با افزایش میزان دست یابی به هدف های آموزشی در مناطق دور افتاده و کم جمعیت و روستاهایی که دانش آموزان کمتری دارد و نیز استفاده از منابع محدود تشکیل می شوند(متین،1387).

پیچیدگی کلاسهای چند پایه:  مدیریت کلاس درس چند پایه،به سبب ترکیب سنی و جنسی دانش آموزان، متفاوت است.برخوداری دانش آموزان از توانایی و استعدادهای گوناگون و روی دادها و فعالیت های متنوعی که در یک جلسه از کلاس درس با سرعت قابل توجهی اتفاق می افتاد،مدیریت بر کلاس درس چند پایه را پیچیده تر می کند.مدیر آموزگاران و معلمان این کلاس ها،با توجه به تجربه های خود ،وضعیت محیطی و عاطفی کلاس درس و شناخت فرا گیرندگان و بهره گیری از مطا لعات خود،از شیوهای خاصی برای کلاس درس استفاده می کنند (مرتضوی زاده،38،1387).

سازمان دهی کلاسهای درس چند پایه به مراتب حساس تر از سازمان دهی کلاسهای عادی است.به همین دلیل،معلم کلاس درس چند پایه باید فعالیت های دانش آموزان،چگونگی آرایش شیوه نشستن ها،نحوه استفاده از تابلو و حتی دیوارهای کلاس را سازماندهی کند.مدیر آموزگار با تهیه طرح درسبه سازماندهی و مدیریت یاد گیریدر کلاس درس اقدام می کند.تهیه و تنظیم طرح درس روزانه در هر جلسه کاری،وقت گیر و طاقت فرسا است.اما نداشتن طرح درس هم سبب اتلاف وقت ،پراکنده گویی و سر در گمی معلم و دانش آموز می شود(مرتضوی زاده،40،1388).

یکی از مسائلی که همیشه بر کیفیت کار یک کلاس چند پایه اثر می گذارد،موضوع وقت است.یک کلاس تک پایه 28 ساعت تدریس هفتگی دارد و یک کلاس چند پایه (متشکل از 2تا 5 پایه)نیز همین تعداد ساعت تدریس هفتگی دارد.در صورتی که حجم محتوای کلاسهای تک پایه و چند پایه فرقی ندارد.تراکم تعداد دانش آموزان و تعداد پایه ها در یک کلاس چند پایه و حجم زیاد محتوای کتاب ها از نظم و دقت کار آموزش می کاهد و سبب افت کیفیت آموزش و عقب ماندگی از برنامه زمان بندی می شود.

هزینه،چنین عنوان شده است که اگر هزینه ها را بر اساس سرانه در نظر بگیریم،از نظر آماری،نسب هزینه فرد به این مدارس گران تر به نظر خواهد آمد (رضایی،15،1387). با توجه بهپر هزینه بودن این مدارس و به دلیل کمی تعداد دانش آموزان،به بسیاری از این مدارس بودجه نا چیزی تعلق می گیرد که جواب گوی نیاز ها نیست.

 

 

کمبود وقت : مسأله کمبود وقت در صدر مسايل کلاسهاي چندپايه قرار دارد . آنچه به عنوان يک مشکل اساسي معلم کلاس چندپايه با آن روبرو است اين است که واقعاً با اين کمبود وقت چه کند . دراين گونه کلاس ها معلم بايد بتواند زمان را متناسب بين پايه ها تقسيم کند ( رئوف ضيايي 1368 ) .

مديريت زمان :معلمان چندپايه بدليل دارا بودن نقش چندگانه ي خود که در هر ساعت درسي مي بايست ايفا نمايند از حساسيت زير برخوردارترند ، يعني ارزش زمان در کلاسهاي چندپايه به چند برابر نسبت به کلاسهاي عادي مبدل مي شود . صرف وقت دقايق زمان در اين کلاس از خدمات آموزشي استفاده نمايند . در کلاس چندپايه معلم مي بايست کنترل کلاس و نظارت بر فعاليتهاي درس پايه هاي مختلف را بر عهده داشته باشد . به خاطر کمبود وقت در کلاس معلم گاهي احساس مي کند ساعات ديگري علاوه بر ساعات رسمي در هفته را مي بايست به دانش آموزان اختصاص دهد و اين کار اگر تداوم يابد معلم خود و دانش آموزان را خسته نموده و شايد نتايج مطلوبي در بر نداشته باشد .

و از استفاده ي درست از زمان در ساعات رسمي کلاس مي تواند کار تعليم و ترتيب را به سامان برساند به گونه اي که نياز به صرف وقت خارج از برنامه نباشد . مديريت اوقات معلم به معني مسلط بودن و کنترل زمان کار در کلاس است نه اينکه زمان معلم را تحت کنترل خود در آورد .

در کلاسهاي چند پايه که معمولاً يک کلاس به عنوان محور مطرح مي باشد و معلم در آن ساعت براي آن کلاس تدريس ارائه مي دهد وقت بيشتري در آن ساعت صرف مي کند و ما بقي پايه ها برنامه    عملي – تمرين خود را انجام مي دهند .

 

مديريت موفق کلاس تنها زماني امکانپذير است که معلم اهداف روشن و متناسبي را براي خود ترسيم کرده و در کلاس مراقبتهاي لازم و کافي را براي دستيابي به آن اهداف از پيش تعيين شده بعمل آورد . اين تنها راهي است که بتوان بين کارهاي روزمره از يک سو و ترقي و کسب رضايت شخصي از سوي ديگر ارتباط و پيوند برقرار کنيم .

در کلاسهاي چند پايه برنامه ، همان طرح آموزشي است که معلم مي بايست تهيه کرده باشد که در يک جلسه کلاس هر يک از پايه ها چه سهمي دارند ، معلم براي هر يک چه نقشي ايفا مي کند . معلم بايد مراقب باشد اتفاقاتي که در کلاس ناخواسته رخ مي دهد و او را از پرداختن به طرح آموزشي دور مي کند حتي الامکان ناديده گرفته و وقت خود را صرف طرح آموزشي نمايد مگر اينکه رويداد در جهت تعليم و تربيت دانش آموزان باشد .  

بخشي از مديريت زمان از طريق تفويض اختيار امکانپذير است . در کلاسهاي چند پايه معلم مي تواند بخشي از وظايف خود را به يکي از معلم ياران هر پايه تفويض نموده و سپس از انجام کار مسئوليتهاي تفويض شده را بازاريابي ، نظارت و بررسي نموده و معلم ياران را نسبت به کاستي هاي احتمالي راهنمايي نمايد . بدين ترتيب ضمن استفاده از وقت ، نسبت به کنترل کلاس و مديريت کلاس تلاش نموده است .) سلطانی تهرانی ،محمد،مشکلات کلاسهای چند پایه،1376(

 تجزیه و تحلیل:

با توجه به مشکلاتی که معلمان چندپایه ابتدایی در توزیع زمان در کلاس ها  دارند و با توجه به مشاهداتی صورت گرفته و مصاحبه های انجام شده با معلمان و مدیران با تجربه و مطالعه کتب و مقالات  دررابطه با  این موضوع  استفاده از برخی روش ها از جمله روش استفاده از شاگرد معلم،تدریس ماده ی درسی واحد ،تقویت بنیه معلمان چند پایه و تبدیل کلاسهای چند پایه به پایه های کمتر، تفاوت زمان استراحت ، تدريس مواد درسي مختلف با اهداف مشترك به چند پايه در يك زمان ، هماهنگي با انجمن و اولیا مدرسه در امور مديريتي و مراجعه به اداره، ثبت فعاليت هاي فرايند آموزش در خارج از وقت آموزش نیز از جمله روش هایی است که تا حد چشم گیری از مشکلات موجود می کاهد.

ارائه راه حل های موقت:

1: شيوه اداره كلاس به صورت (تدريس ماده درسي واحد به صورت همزمان به تمام پايه ها)

در اين شيوه معلم بايد ابتدا مقدماتي را فراهم كند و مثلاً يك درس رياضي را كه ارتباط طولي با دروس پايه هاي ديگر را دارد انتخاب و همزمان مفاهيم را به صورت عمودي اهداف آن را استخراج مي كند وو همزمان در يك جلسه به دانش آموزان پايه هاي مختلف بدون جداسازي و قرار دادن يك گروه در محوريت و گروه ديگر در غير محور به دانش آموزان ارائه دهد.

مثلاً درس دايره : دانش اموز پايه اول با شكل گردي آشنا شود و بتواند گردي بكشد – پايه دوم با اسم دايره آشنا شود و بتوانند با وسايل مانند سكه دايره رسم كند – پايه سوم شعاع و قطر دايره را رسم كند – با پرگار دايره را رسم كند- چهارم به وسيله پرگار دايره رسم كند و قطر و شعاع دايره اي رسم كند و در مورد تعداد انها بحث كند بتواند با طناب و خط كش محيط دايره را محاسبه كند – و در پايه پنجم دانش اموز بتوانند با استفاده از عدد پي محيط و مساحت دايره را محاسبه كند اگر خوب توجه كرده باشيد ارتباط طولي بعضي از دروس اين توانايي را به معلم چند پايه مي دهد كه در يك جلسه همزمان تمام پايه هاي كلاس را در محور كار قرار بدهد و بيشتر از انچه كه دانش آموزان لازم دارد بياموزد مشكل اصلي اين روش از چند نظر قابل بررسي است اول اينكه از اين روش كه روش گروهي و بسيار فعال است پايه اول و دوم و سوم تاريخ و مدني و جغرافيا ندارند و اين دو درس در پايه چهارم و پنجم زياد مرتبط نيستند مهمتر از همه در تنظيم برنامه كلاسي مشكلاتي به وجود مي آورد  ساعت هاي دروس همخواني ندارند.

از اين روش وقتي به خوبي استفاده مي كنيم كه ابتدا از اول سال تحصيلي جدولي از مفاهيم كليه دروس تهيه مي كنيم كه ارتباط عمودي در بين پنج پايه ديده شود دوم اينكه اين مفاهيم اهداف مشتركي نيز داشته باشند سوم اينكه برنامه اي از فعاليت هاي هر يك از گروههاي دانش اموزي تدوين شود.

مثلاً درس علوم بخش جانوران را در نظر بگيريد.

در پايه اول – آشنايي با حركت جانوران – محل زندگي متفاوت – فايده بعضي از آنها

در پايه دوم – آشنايي با پوشش بدن محل زندگي ،انواع جانوران فايده آنها و مقايسه آنها

در پايه سوم –نيازهاي جانوران – رابطه محل زندگي با آب و هوا و غذا و طبقه بندي مهره داران.

در پايه چهارم – طبقه بندي جانوران بي مهره – محل زندگي – انواع انگلها

در پايه پنجم آشنايي با جانداران زنده – آغازيان – خصوصيات بعضي از جانداران كه شبيه جانوران هستند با ياداشت اين مفاهيم براي هر هر پايه يك فعاليت گروهي در نظر مي گيريم تعدادي از برچسپ حيوانات مختلف مي آوريم مثلاً در پايه اول جانوراني كه در آب شنا مي كنند و پرواز مي كنند را در جدول هاي تهيه شده بچسپانند در پايه دوم آنهايي را كه در صحرا زندگي مي كنند و آنهايي را كه در جنگل و غير زندگي مي كنند به جدول مربوط به خود مي چسپانند و پايه سوم جدول مهره داران را با استفاده از برچسپ ها كامل كنند و خصوصيات انها را بنويسيم در پايه چهارم در گروهي جدول مربوط به بي‌مهره ها را كامل كنند و عكسهاي مربوط را در جاي خود بچسپانند و در پايه پنجم به بررسي انواع قارچها و باكتريها و ويروس ها بپردازند ، با استفاده از ميكروسكوپ و موارد كاري مشاهدات خود را ياداشت نمايند.

(فرايند ياددهي  يادگيري در كلاس هاي چند پايه – سهيلا حاجي اسحاق)

 

2: روش (تدريس مواد درسي مختلف با اهداف مشترك به چند پايه در يك زمان)

 در روش قبلي ما يك درس را در نظر مي گرفتيم و همزمان آن واحد درسي را به كل پايه ها ارائه داديم اما در اين روش كه برنامه كلاسي را بيشتر مد نظر گرفته ما مي توانيم دروس مختلف را كه هدفهاي مشترك دارند را در يك جلسه تدريس نمايم سپس مراحل اجراي به صورت مختصر به اين قرار است.

الف : انتخاب مفاهيم درسي مختلف در پايه ها كه داراي اهداف مشترك باشند.

ب: استخراج و نوشتن اهداف مشترك

ج: تدوين برنامه فعاليت هاي هر يك از گروههاي كلاسي

مرحله 1 : در اين روش معلم طبق برنامه كلاسي خود مفاهيم  دروس را انتخاب مي كند  ومي داند چه بايد بگويد.

مثلاً اول رياضي ترتيب اعداد

دوم : علوم جانوران در كجا زندگي مي كنند.

سوم: اجتماعي رعايت نظم و قانون مقررات

چهارم : تاريخ و مدني مدرسه خانه دوم ماست (نقش هاي مدرسه)

پنجم : علوم: ماشينها (ماشين ساده و )

مرحله 2 : هدف مشترك براي تدريس مفاهيم در يك زمان واحد را بايد انتخاب كنيم (چون كدام از واحدهاي درسي كه بيان شد هدف كلي آن بيان شد ما نمي توانيم اهداف جزئي هر يك از دروس را استخراج و ارئه دهيم.)هدف مشترك دروس فوق (بيشتر نظم و ترتيب – مرتب بود – رعايت مافوق  ومقررات).

مرحله 3 :تدوين برنامه اي براي فعاليت هاي گروهي كلاسها – (مثلاً ترتيب دادن نمايشي كه رعايت نظم و ترتيب به نفع ماست و براي پايه اول مهره هاي داده شود كه به ترتيب آنها را در خانه صفر تا 9 بچسپانند به صورت گروهي وآن  را به گروههاي ديگر جهت بررسي بدهند پايه دوم جدول محل زندگي جانوران در روي تابلو بكشند و به صورت نمايشي هر يك شكل يك جانور را نشان دهد و در محل خود بنشيند در پايه سوم نظر خود را به صورت گروهي در مورد نمايش كل كلاس ارائه دهند دانش اموزان پايه چهارم جدولي تهيه كنند از كاركنان مدرسه وظايف هر يك به صورت گروهي خلاصه در گروههاي بيان خود بيان كنند علوم پايه پنجم در مورد نظم و مرتب بودن ماشينها فكر كنند و نظم كار ماشين ها را بيان كنند.

آموزش چند پايه در حقيقت تشكيل شده از فنوني است كه به معلمان امكان هدايت يادگيري دانش آموزان با سطوح سني متفاوت و توانايي هاي گوناگون را به صورت همزمان مي دهد و اين در حالي است كه طبق بازديدهاي به عمل آمده اكثر معلمان اين كلاسها از همان روشها آموزشي سنتي موجود در كلاس هاي تك پايه آنهم در سطحي بعضاً ضعيف تر (به دليل ناهمگوني جامعه مخاطب ،فرصت محدود آموزشي ،حجم وسيع كتب درسي ...) بهره مي گيرند.

با توجه به اينكه كيفيت فرايند فعاليت هاي معلم و روشهاي آموزشي او هسته مركزي آموزش چند پايه اي را تشكيل مي دهد مسلماً نقصان تجربه و كمبود اطلاعات معلمان اين كلاس ها مستقيماً به كيفيت آموزشهاي كلاسي آسيب مي رساند.

 

 

3-تبدیل کلاسهای چند پایه به پایه های کمتر:

 با توجه به این که اکثرمعتمان روستاهای دور افتاده،به دلیل مسافت زیاد،مجبور به سکونت در روستا هستند،می توان برای جبران کمبود وقت،کلاسهای چند پایه را به پایه های کمتر تبدیل کرد ودر نوبت صبح و بعد از ظهر به اداره ی آنها پرداخت. البته مسئولان باید حق الزحمه ی تلاش مضاعف آموزگاران را پرداخت کنند.

دو بعدی کردن یا نصب دو تخته سیاه در دو طرف کلاس،معلم می تواند یک تخته را در ضلع جنوبی قرار دهد و تعدادی نیمکت رو به روی آن بچیند و یک تخته راهم در ضلع غربی کلاس نصب کند.

زاویه بین دو ردیف نیمکت باید 90 درجه باشد. آموزگار در بین این دو زاویه بر هر دو گروه دانش آموزان تسلط دارد. ولی دانش آموزان بر درس و فعالیت گروه دیگر تسلط کمتری دارند.

هنگام ساختن بنای مدارس،مقداری مصالح و وسایل برای تجدید بنا و تعمیرات پیش بینی و در انبار مدرسه یا اداره آموزش و پرورش بگذارید تا در هنگام ضرورت،از آن استفاده شود. جلب مشارکت مردم روستا در این زمینه بسیار موثر است. با توجه به این که مردم در تمام کارهای کشاورزی و مراسم سنتی و مذهبی و ... به صورت مشارکتی کار می کنند،معتم با درایت و ایجاد رابطه ی عاطفی مناسب،می تواند کمکهای کاری یا نقدی آنها را برای نو سازی مدرسه جلب کند. روش دیگری که برای ساخت مدرسه و تامین نیرو مقرون به صرفه است،توسعه ی طرح تمرکز روستایی است. با تدارک سرویس رفت و آمد دانش آموزان از روستاهای اطراف به یک روستای مرکزی،می توان مدارس روستایی را با نیروی کمتر و صرف هزینه ی کمتر تجهیز و به شکل تک پایه اداره کرد.

برگزاری دوره های آموزشی ضمن خدمت با عنوان روش های آموزش در کلاس های چند پایه و چگونگی اداره ی مدارس کوچک، برای مدیر آموزکاران و معلمان چند پایه جهت جلو گیری از افت آموزشی و افزایش کارایی آنها.

به کارگیری نیروهای بومی برای آموزگاری یا مدیر آموزگاری در مدارس کوچک مناطق محروم و دور افتاده.

 با توجه به سختی و پیچیدگی محیط کار در مدارس،پیشنهاد می شود برای ایجاد انگیزه در مدیر آموزگاران و آموزگاران این مدارس،حقوق و مزایای ویژه ای در نظر گرفته شود.

)اسماعیلی،اسفندیار(1387). "راه های افزایش رضایت شغلی مدیر آموزگاران"، رشد مدیریت مدرسه،دوره ی هفتم،شماره ی 56.)

 

 

 

4-تفاوت زمان استراحت: در مدارس ابتدايي بعد  از هر 45 دقيقه آموزش ، 15 دقيقه براي استراحت برنامه ريزي شده است كه  هر كلاس در طول روز  3  بار از فرصت استراحت استفاده مي كند. اگر زمان استراحت طوري تنظيم شود كه دانش آموزان به طور متناوب از اين فرصت بهره گيرند، به ميزان قابل ملاحظه اي در زمان صرفه جويي خواهد شد. با اين روش فقط معلم كلاس مربوطه دچار مشكل مي شود كه مي تواند با برنامه ريزي دقيق اين نقيصه را جبران نمايد.

 

 

-5استفاده از وجود شاگرد معلم: استفاده از برخي دانش آموزان براي تدريس به بعضي ديگر ، پديده جديدي نيست. اين روش آموزش كه با عنوان هاي مختلف مانند شاگرد معلم ، معلميار ، خليفه و... ناميده مي شود براي اولين بار پيش از قرن هيجدهم  در انگلستان براي مبارزه با نابرابري هاي آموزشي مطرح شد و در مدارس مونته – سوري نيز مورد استفاده قرار گرفت. سابقه اين نوع از آموزش در ايران به مكتب خانه هاي قديم بر مي گردد.اين روش در حال حاضر در كشورهاي اروپايي از جمله انگلستان ، فرانسه ، سوئد ، بلژيك و روسيه مورد استفاده قرار مي گيرد.                                                                    

        در اين روش از دانش آموزان مستعدتر پايه هاي بالاتر در جهت نظارت بر گروه هاي خود آموز استفاده مي شود. از مزاياي اين روش مي توان به جبران كمبود ساعات آموزشي ، آموزش انفرادي به دانش آموزان ضعيف از لحاظ عاطفي و اجتماعي و درسي ، ايجاد اعتماد به نفس و  نگرش مثبت به خود در دانش آموزان معلم يار و تقويت احساس استقلال و عدم وابستگي و ...

       جهت رفع موانع موجود بر سر راه اجراي اين روش مي توان با عوض كردن هر ماه يك بار شاگرد معلم ، از افت تحصيلي او جلوگيري به عمل آورد و از دانش آموزان مستعد دیگردر زمينه درسي براي اين منظور استفاده كرد .راهكار مفيد ديگري كه نگارنده اين جملات سال ها از آن استفاده نموده ، شاگرد معلم هم پايه است. به اين صورت كه از هر پايه يكي از دانش آموزان برتر نقش معلم را در برنامه خود آموزي ايفا مي كند.

 

راه حل هاي ديگر

6- حذف فرصت اختصاص داده شده براي حضور و غياب دانش آموزان

7-ثبت فعاليت هاي فرايند آموزش در خارج از وقت آموزش

8- تصحيح املا و انشا و بررسي مشق دانش آموزان در خارج از وقت آموزش

9- تعيين يك زمان خاص در خارج از وقت آموزش براي پاسخگويي به ارباب رجوع

10-هماهنگي با انجمن اولیا مدرسه برای امور مدیریتی و مراجعه به اداره

 

 شواهد ۲

با به کار بردن روش ها و شیوه هایی که در فوق ذکر شد این نتایج به عمل آمد:

1-وقتی که از روش ماده درسی واحد به پایه های مختلف به صورت همزمان استفاده کردم چون دانش آموزان در یک بحث مشارکت داشتند و این موقعیت در موارد دیگر کمتر برای آن ها پیش می آمد ایجاد انگیزه ی وافری در دانش آموزان مشاهده می کردم که این نیز خود امر آموزش را تسهیل می بخشد.

2-استفاده از روش (ماده درسی واحد ) فرصت و زمان یادگیری و یاددهی بیشتری را در اختیار من  و دانش آموزان قرار داد و از تغییر شگرفی که در کیفیت آموزش احساس کردم باید گفت

3-استفاده از این روش (ماده درسی واحد)این امکان را در اختیار دانش اموزانم قرار داد که وقتی با مشکلی مواجه شدند از دانش آموزان پایه بالاتر کمک گرفتند.

4-کمک گرفتن از اولیا برای انجام برخی کارهای مدرسه این فرصت را به من داد تا تمام وقتم را صرف تدریس و کلاس درس کنم چه بسا انجام بسیاری از این کارها توسط اولیا بهتر و با صرف زمان و هزینه کمتر انجام شد.

5-استفاده از معلم یار (شاگرد خلیفه ) تا حدود زیادی از مشکلاتم در کلاس درس چند پایه کاست زیرا بخشی از کارهایم را از جمله بررسی تکالیف و تمارین دانش آموزان ،وارسی وضعیت بهداشتی آنان و....را به او (معلم یار)سپردم و این باعث شد زمان حضور در کلاس را فقط به تدریس اختصاص دهم هر چند از طرفی سپردن مسولیت به دانش آموزم باعث شد او مسولیت پذیر تر شده و از نظر رشد اجتماعی پیشرفت کند.

6-تغییر زمان فرصت زنگ تفریح